Διδάσκων: Κώστας Κανάκης

Κωδικός μαθήματος: ΓΛ-300
Τύπος μαθήματος: Υποχρεωτικό 
Έτος σπουδών: 2ο 
Εξάμηνο σπουδών: 3ο 
Αριθμός πιστωτικών μονάδων (ECTS): 5
Αριθμός διδακτικών μονάδων: 3

    Περιεχόμενο μαθήματος: Σε αυτό το μάθημα –το οποίο αντικαθιστά το παλαιότερο ομότιτλο– οι φοιτητές/τριες εισάγονται στη γλωσσολογία, τον κλάδο που έχει ως αντικείμενό του τη μελέτη των φυσικών γλωσσών, από τυπική και λειτουργική σκοπιά. Εξετάζονται η ιστορία και οι βασικές αρχές της σύγχρονης γλωσσολογίας και δίνεται έμφαση στην παρουσίαση των επιπέδων της γλωσσολογικής ανάλυσης ( φωνητική & φωνολογία, μορφολογία, σύνταξη, σημασιολογία). Δεδομένου ότι επιχειρεί να καλύψει βασικές θεωρητικές ανάγκες εκκολαπτόμενων κοινωνικών επιστημόνων, το μάθημα εξετάζει όχι μόνο την τυπική (βλ. παραπάνω) αλλά σε κάποιο βαθμό και την κοινωνικο-λειτουργική πλευρά της γλώσσας (πραγματολογία, κοινωνιογλωσσολογία) επιχειρώντας, έτσι, μια σύνδεση της γλώσσας ως πανανθρώπινου (γνωσιακού) φαινομένου και της γλώσσας ως συγκεκριμένου επικοινωνιακού κώδικα (δηλαδή ως ιδιαίτερης, κοινωνικά τοποθετημένης πραγματικότητας και εμπειρίας) με κοινωνική συνάφεια. Ενός κώδικα που έχει μελετηθεί ιστορικά από την ανθρωπολογία, ως πολυσυλλεκτική επιστήμη με πολλούς σπονδύλους, και τη γλωσσολογία ως αυτόνομη επιστήμη μετά τη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα. Η πρώτη κατέδειξε από νωρίς την κοινωνική συνάφεια της γλώσσας ενώ η δεύτερη τη γνωσιακή της βάση. Το μάθημα αυτό επιχειρεί μια συνολική (ολιστική) προσέγγιση, η οποία για ευνόητους λόγους ακολουθεί την αντίστροφη πορεία: από τη γλωσσολογική δομική σκέψη και την εξειδίκευση των εργαλείων προκειμένου να γίνουν χρήσιμες γενικεύσεις με αξιοπρόσεκτο βαθμό προβλεψιμότητας (και, κατ’ επέκταση, θεωρητικοποίησης) στην ανθρωπολογική μερικότητα απολύτως συγκεκριμένων κοινοτήτων πρακτικής, η μελέτη των οποίων, ωστόσο, επιτρέπει εξίσου χρήσιμες γενικεύσεις για τη φύση του γλωσσικού φαινομένου από λειτουργική σκοπιά. Κομβικό σημείο για αυτή τη σύνδεση είναι οι γλωσσικές πράξεις, μέσω των οποίων επιχειρείται η συστηματική σύνδεση μεταξύ μορφής και λειτουργίας των γλωσσικών τύπων (από τους φθόγγους, τα μορφήματα και τις λέξεις στις φράσεις –και μέσω του θεωρητικού δημιουργήματος των «προτάσεων»– στο συνεχή λόγο (discours ή discourse) που είναι το κατ’ εξοχήν σημείο συνάντησης της γλωσσολογίας με τις κοινωνικές επιστήμες).

    Επιδιωκόμενα μαθησιακά αποτελέσματα: Το μάθημα αυτό επιχειρεί μια συνολική (ολιστική) προσέγγιση του γλωσσικού φαινομένου εστιάζοντας, για πρακτικούς λόγους, στην ελληνική χωρίς να περιορίζεται σε αυτήν. Βασική του επιδίωξη είναι να εξοικειώσει φοιτητές/τριες κοινωνικών επιστημών με τις γενικές αρχές της (δομικής και γενετικής) γλωσσολογίας και συγκεκριμένα: α) με την τυπική μελέτη του κάθε επιπέδου γλωσσικής ανάλυσης και β) με τη λειτουργική πλευρά της γλώσσας. Οι γνώσεις που αποκτούν οι εκπαιδευόμενοι/ες προάγουν την κατανόηση της γλώσσας ως σύνθετου φαινομένου με γνωσιακή και κοινωνική βάση, ενώ οι σχετικές δεξιότητες τους επιτρέπουν να αναλύουν γλωσσικά φαινόμενα διαφόρων επιπέδων με συστηματικό τρόπο. Απώτερος στόχος είναι η προετοιμασία κοινωνικών επιστημόνων για το σύνθετο έργο που επιχειρούν οι σύγχρονες κοινωνικές επιστήμες: την αγκίστρωση των κοινωνικών φαινομένων στην έννοια του λόγου (discours) όπως την διετύπωσε, μεταξύ άλλων, ο Foucault. Ωστόσο, δεδομένου ότι ο φουκωικός λόγος/discours δεν μπορεί παρά να έπεται του λόγου/parole όπως τον εννοεί ο de Saussure, σε αυτό το μάθημα ακολουθείται ο δρόμος της (κάθε άλλο παρά γραμμικής) ιστορικής συνέχειας: το μεγαλύτερο μέρος του μαθήματος καταδεικνύει τη σημασία του δομισμού για την ανάλυση των γλωσσικών τύπων (κάθε μεγέθους/έκτασης), ενώ παράλληλα ασκείται συστηματική κριτική στο δομισμό για τη μερικότητα της προσέγγισής του στο γλωσσικό φαινόμενο –μιας προσέγγισης που εμπνεύστηκε με βάση τη φωνητική (και αργότερα τη φωνολογία) η οποία σε αντίθεση με τα άλλα επίπεδα της γλωσσικής ανάλυσης δεν καλείται να λάβει, γενικά ή σοβαρά, υπόψη της τη γλωσσική σημασία, η οποία ωστόσο ελλοχεύει σε κάθε περαιτέρω επίπεδο ανάλυσης (και τελικά είναι αποδεδειγμένα ο μόνος λόγος για τον οποίο έχουμε γλώσσα). Το τελευταίο μέρος του μαθήματος χρησιμοποιεί την πραγματολογική θεωρία των γλωσσικών πράξεων προκειμένου να συνδέσει τη γλωσσική μορφή με τη γλωσσική λειτουργία και να περάσει: α) από τους γλωσσικούς τύπους στις γλωσσικές σημασίες και β) από το parole του de Saussure ως παραγωγή λόγου ή γλωσσική χρήση στο discours του Foucault ως πρακτική που συγκροτεί την κοινωνική πραγματικότητα. Απώτερος στόχος του μαθήματος είναι η συνειδητοποίηση ότι το γλωσσικό τυπικό αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για την κριτική κατανόηση του Λόγου/discours.

    Προαπαιτούμενα: Κανένα

    Συνιστώμενη βιβλιογραφία προς μελέτη:

    α) Εγχειρίδια του μαθήματος:

    Lyons, John. 1995. Εισαγωγή στη γλωσσολογία. Αθήνα: Πατάκης.

    Φιλιππάκη-Warburton, Ει. 1995. Εισαγωγή στη θεωρητική γλωσσολογία. Αθήνα: Νεφέλη.

    Φρόμκιν, Β., Ρ. Ρόντμαν, & Ν. Χάιμς. 2008. Εισαγωγή στη μελέτη της γλώσσας. Μτφρ. Έ. Βάζου, Γ. Ξυδόπουλος, Φ. Παπαδοπούλου, Α. Τσαγγαλίδης. Επιμ. Γ. Ξυδόπουλος. Αθήνα: Πατάκης.

    β) Συμπληρωματική βιβλιογραφία:

    Austin, J. L. 2003. Πώς να κάνουμε πράγματα με τις λέξεις. Επιμ. Χ. Χρόνης, μτφρ. Α. Μπίστης. Αθήνα: Εστία.

    Γούτσος, Δ. 2012. Γλώσσα: Κείμενο, ποικιλία, σύστημα. Αθήνα: Κριτική.

    Duranti, A. 1997. Linguistic Anthropology. Cambridge: Cambridge University Press.

    Κανάκης, Κ. 2007. Εισαγωγή στην Πραγματολογία: Γνωστικές και κοινωνικές όψεις της γλωσσικής χρήσης. Αθήνα: Εικοστός Πρώτος.

    Lyons, J.2002. Εισαγωγή στη θεωρητική γλωσσολογία. Μτρφ. Ά Αναστασιάδη-Συμεωνίδη, Α. Ευθυμίου, Ζ. Γαβριηλίδου. Αθήνα: Μεταίχμιο.

    Mounin, G. 1994. Κλειδιά για τη γλωσσολογία. Μτφρ. Μτρφ. Ά Αναστασιάδη-Συμεωνίδη. 3η έκδοση. Αθήνα: μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης (ΜΙΕΤ).

    Παυλίδου, Θ.-Σ. 2005 [1997]. Επίπεδα γλωσσικής ανάλυσης: Παραδόσεις του μαθήματος Γενική Γλωσσολογία ΙΙ στο τμήμα Φιλολογίας του ΑΠΘ. Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

    Robins, R. H. 1989. Σύντομη ιστορία της γλωσσολογίας. Μτφρ. Α. Μουδοπούλου. Αθήνα; Νεφέλη.

    Ντε Σωσσύρ, Φ. 1979. Μαθήματα γενικής γλωσσολογίας. Μτφρ. Φ. Αποστολόπουλος. Αθήνα: Παπαζήσης.

    Τσιτσιπής, Λ. 2005. Από τη γλώσσα ως αντικείμενο στη γλώσσα ως πράξη. Αθήνα: Νήσος.

    Διδακτικές και μαθησιακές μέθοδοι: Διαλέξεις, συζήτηση, πρακτική εξάσκηση στην τάξη.
    Μέθοδοι αξιολόγησης / βαθμολόγησης: Πρόοδος, γραπτή εργασία, σύντομες ομαδικές παρουσιάσεις στην τάξη και γραπτή ή προφορική τελική εξέταση.

    Γλώσσα διδασκαλίας: Ελληνική

    Τρόπος παράδοσης μαθήματος: Φυσική παρουσία του διδάσκοντος συνεπικουρούμενη από εκπαιδευτικό υλικό αναρτημένο στην ιστοσελίδα του μαθήματος μέσα από τη σχετική πλατφόρμα.