Διδάσκουσα: Βενετία Καντσά

Κωδικός μαθήματος: ΚΑ-120
Τύπος μαθήματος: Υποχρεωτικό 
Έτος σπουδών: 1ο 
Εξάμηνο σπουδών: 1ο 
Αριθμός πιστωτικών μονάδων (ECTS): 5
Αριθμός διδακτικών μονάδων: 3

    Περιεχόμενο μαθήματος: Η συγγένεια υπήρξε το προνομιακό πεδίο μελέτης και έρευνας της ανθρωπολογίας για περίπου έναν αιώνα, μέχρι τη δεκαετία του 1970, όταν το ανθρωπολογικό ενδιαφέρον για τη μελέτη των συγγενειακών σχέσεων μειώθηκε αισθητά, ύστερα από την κριτική που δέχτηκαν οι επονομαζόμενες «ολιστικές προσεγγίσεις της συγγένειας». Ωστόσο, οι επιδράσεις της συμβολικής προσέγγισης της συγγένειας και των φεμινιστικών αναλύσεων του φύλου, της αναπαραγωγής και της σεξουαλικότητας, αλλά και οι εθνογραφικές καταγραφές των τρόπων με τους οποίους κατασκευάζονται και νοηματοδοτούνται οι συγγενειακές και οικογενειακές σχέσεις στις δυτικές κοινωνίες είχαν ως συνέπεια την ανανέωση του ανθρωπολογικού ενδιαφέροντος για τη μελέτη της συγγένειας και της οικογένειας τις τελευταίες δεκαετίες.

    Στο πλαίσιο του μαθήματος επιχειρείται, καταρχήν, η γνωριμία με τις κυριότερες ανθρωπολογικές θεωρίες της συγγένειας και η κατανόηση βασικών εννοιών. Αναλυτικότερα, εξετάζονται η θεωρία της μονογραμμικής καταγωγής και η θεωρία της επιγαμίας, οι οποίες αντιμετωπίζουν τη συγγένεια ως συνολικό τρόπο οργάνωσης μιας κοινωνίας, και αναλύονται, ανάμεσα σε άλλες, οι έννοιες της καταγωγής, της αγχιστείας, της αιμομιξίας, της εξωγαμίας, του έδνου, της προίκας, της εγκατάστασης, της οικογένειας και της οικιακής ομάδας. Εξετάζονται ακόμα, τόσο η συμβολική προσέγγιση, όσο και φεμινιστικές θεωρήσεις που προτείνουν την από κοινού ανάλυση της συγγένειας και του φύλου, και οι οποίες αμφισβήτησαν παλαιότερες ολιστικές θεωρίες περί συγγένειας και προετοίμασαν το έδαφος για την ανάδυση σύγχρονων προσεγγίσεων. Τέλος, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη χρήση νέων μεθόδων αναπαραγωγής και την εμφάνιση καινούργιων τρόπων συμβίωσης και μορφών γαμήλιων σχέσεων οι οποίες αμφισβήτησαν ρητά την άποψη ότι οι πλέον διαδεδομένες κοινωνικές μας σχέσεις είναι βασισμένες στη «βιολογία» ή τη «φύση», διαφοροποίησαν τις αντιλήψεις μας σχετικά με το «τι κάνει» κάποιον συγγενή, και επανέφεραν με ένταση στο προσκήνιο την ερώτηση αναφορικά με τις εννοιολογήσεις της συγγένειας και της οικογένειας σε διαφορετικά πολιτισμικά συμφραζόμενα.

    Το μάθημα είναι οργανωμένο σε τρεις ενότητες χωρισμένες σε επιμέρους διαλέξεις:

    – Αρχική γνωριμία με το μάθημα

    – Ενότητα 1η “Εισαγωγικά”: Σεμινάριο 1ο “Τι είναι συγγένεια”, Σεμινάριο 2ο “Το αρχικό ανθρωπολογικό ενδιαφέρον για τη μελέτη της συγγένειας”

    – Ενότητα 2η “Κλασσικές προσεγγίσεις”: Σεμινάριο 3ο “Όροι της συγγένειας, γενεαλογικό σχεδιάγραμμα και η γενεαλογική μέθοδος”, Σεμινάριο 4ο “Η θεωρία της καταγωγής”, Σεμινάριο 5ο “Αιμομιξία, ανταλλαγή, αγχιστεία”, Σεμινάριο 6ο “Οικογένεια και οικιακή ομάδα”

    – Ενότητα 3η “Σύγχρονες προσεγγίσεις”: Σεμινάριο 7ο “Η συμβολική προσέγγιση του David Schneider και η επίδραση της φεμινιστικής ανθρωπολογίας”, Σεμινάριο 8ο “Μητρότητα, πατρότητα, αναπαραγωγή”, Σεμινάριο 9ο “Καταγωγή και υιοθεσία. Διεθνικές υιοθεσίες”, Σεμινάριο 10ο “Οικογένειες καταγωγής – οικογένειες επιλογής”, Σεμινάριο 11ο “Υποβοηθούμενη αναπαραγωγή”, Σεμινάριο 12ο “Νέες βιολογίες, νέες σχέσεις. Φύση, πολιτισμός, συγγένεια”.

    Επιδιωκόμενα μαθησιακά αποτελέσματα: Στόχος του μαθήματος είναι, αφενός, η κατανόηση και κριτική αποτίμηση των κυριότερων ανθρωπολογικών θεωριών που αφορούν τη συγγένεια, και, αφετέρου, η γνωριμία και εξοικείωση με τους βασικούς όρους, έννοιες και μεθοδολογίες της ανθρωπολογίας της συγγένειας.

    Τα επιιδιωκόμενα μαθησιακά αποτελέσματα αφορούν στη γνωριμία με ένα από τα πλέον σημαντικά πεδία θεωρητικής διερεύνησης και εθνογραφικής καταγραφής για την ανθρωπολογία, τη κατανόηση των πολιτισμικά ποικίλων τρόπων σύλληψης και ερμηνείας των συγγενειακών και οικογενειακών σχέσεων σε διαφορετικές κοινωνίες και πολιτισμούς, την αναγνώριση της σύνδεσης των συγγενειακών σχέσεων με άλλες πλευρές της κοινωνικής ζωής και ένταξής τους σε ευρύτερα πολιτισμικά πλαίσια.

    Πιο συγκεκριμένα, μετά την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος αναμένεται από τον/ην οι φοιτητή/ήτρια:να αναγνωρίζει σημαντικούς όρους της συγγένειας (για παράδειγμα, συγγένεια σε ευθεία και πλάγια γραμμή, σταυρεξάδελφα και παραλληλεξάδελφα κ.ά.) και να γνωρίζει τον τρόπο δημιουργίας ενός γενεαλογικού σχεδιαγράμματος

    • να κατανοεί τις κυριότερες ανθρωπολογικές θεωρίες που συνδεόνται με τη μελέτη της συγγένειας (εξελικτισμός και θεωρία της μητριαρχίας, δομολειτουργισμός και θεωρία της καταγωγής, δομισμός και θεωρία της αγχιστείας, συμβολική προσέγγιση και πολιτισμική ανάλυση της συγγένειας, φεμινιστικές προσεγγίσεις στη μελέτη της συγγένειας και του φύλου)
    • να κατανοεί τη πολιτισμική ποικιλομοργία εννοιών όπως οικογένεια, οικιακή ομάδα, γάμος, καταγωγή, συγγένεια, μητρότητα, πατρότητα
    • να είναι σε θέση να συνδέσει τις σχέσεις συγγένειας με άλλες μορφές σχέσεων όπως θρησκευτικές, οικονομικές, πολιτικές καθώς και με πλαίσια σημαντικά σε μια κοινωνία (για παράδειγμα, το νομικό πλαίσιο, η ιατρική, η τεχνολογία, η κατανάλωση) και να αναλύει παλαιότερες αλλά και σύγχρονες μορφές συγγένειας (για παράδειγμα, σχέσεις συγγένειας που διαμορφώνονται μέσω υιοθεσίας ή με τη χρήση μεθόδων υποβοηθούμενη αναπαραγωγής) ενταγμένες στα πολιτισμικά και ιστορικά συμφραζόμενά τους.

    Προαπαιτούμενα: Κανένα

    Συνιστώμενη βιβλιογραφία προς μελέτη:

    α) Εγχειρίδια του μαθήματος:

    Sahlins, Marshall 2014 Τι είναι (και τι δεν είναι) η συγγένεια. Εκδόσεις Εικοστού Πρώτου: Αθήνα

    Καντσά, Βενετία (επιμ.) 2013. Η μητρότητα στο προσκήνιο. Σύγχρονες έρευνες στην ελληνική εθνογραφία. Εκδ. Αλεξάνδρεια: Αθήνα

    β) Συμπληρωματική βιβλιογραφία:

    Carsten, Janet (ed.) 2000. Cultures of Relatedness. New Approaches to the Study of Kinship. Cambridge University Press: Cambridge.

    Dumont, Louis 1996. Εισαγωγή σε Δύο Θεωρίες της Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, Louis Dumont. Καστανιώτης: Αθήνα.

    Frankin, Susan & Susan McKinnon (eds.) 2001. Relative Values. Reconfiguring Kinship Studies. Duke University Press: Durham & London.

    Héritier, Françoise (2005). Οι δύο αδελφές και η μητέρα τους. Ανθρωπολογία της Αιμομιξίας, Αθήνα, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου (αρχική γαλλική έκδοση, 1994).

    Holy, Ladislav 1996. Anthropological Perspectives on Kinship. Pluto Press: London.

    Καλπουρτζή, Εύα 2001. Συγγενικές Σχέσεις και Στρατηγικές Ανταλλαγών. Το Παράδειγμα της Νάξου το 17ο αι. Ελληνικά Γράμματα: Αθήνα.

    Καυταντζόγλου, Ρωξάνη (επιμ.) 1996. Οικογένειες του Παρελθόντος. Μορφές Οικιακής Οργάνωσης στην Ευρώπη και τα Βαλκάνια.. Αλεξάνδρεια: Αθήνα.

    Kuper, Adam 2006 [α’ έκδοση 1988, β’ έκδοση 2005]. Η επανεπινόηση της πρωτόγονης κοινωνίας. Μεταμορφώσεις ενός μύθου. Εκδ. Αλεξάνδρεια: Αθήνα.

    Parkin, Roger and Linda Stone 2004. Kinship and Family. An Anthropological Reader. Blackwell Publishing.

    Strathern, Marilyn 2008 [1992].Αναπαράγοντας το μέλλον. Ανθρωπολογία, συγγένεια και νέες τεχνολογίες αναπαραγωγής. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

    Τουντασάκη, Ειρήνη 2008 Ανθρωπολογικές θεωρήσεις της συγγένειας κατά τον 20ο αι. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

    Vernier, Bernard. 2001. Η Κοινωνική Γένεση των Αισθημάτων. Πρωτότοκοι και Υστερότοκοι στην Κάρπαθο. Αλεξάνδρεια: Αθήνα.

    Διδακτικές και μαθησιακές μέθοδοι: Διαλέξεις, παρουσιάσεις κειμένων από τους/τις φοιτητές/-ήτριες, προβολή εθνογραφικών ταινιών.

    Μέθοδοι αξιολόγησης / βαθμολόγησης: Τελική γραπτή εξέταση, προαιρετική γραπτή εργασία.

    Γλώσσα διδασκαλίας: Ελληνικά.

    Τρόπος παράδοσης μαθήματος: Φυσική παρουσία της διδάσκουσας.