Διδάσκων: Κώστας Κανάκης

Κωδικός μαθήματος: ΠΑ/Σ-071
Τύπος μαθήματος: Πρακτική άσκηση/Σεμινάριο
Έτος σπουδών: 3ο-4ο 
Εξάμηνο σπουδών: 6ο-8ο 
Αριθμός πιστωτικών μονάδων (ECTS): 6
Αριθμός διδακτικών μονάδων: 3

    Περιεχόμενο μαθήματος: Σε αυτό το μάθημα οι φοιτητές/τριες εισάγονται στη μελέτη της Δείξης και της Ενδεικτικότητας, τον κλάδο της πραγματολογίας που έχει ως αντικείμενό του τη σύνδεση των γλωσσικών τύπων με την περίσταση του εκφωνήματος.  Ο όρος δείξη (deixis) αναφέρεται σε ένα από τα βασικότερα πράγματα που κάνουμε με τα εκφωνήματα: σημαίνει «δείχνω» μέσω της γλώσσας. Κάθε γλωσσικός τύπος που χρησιμοποιείται για να «δείξει» ονομάζεται δεικτική έκφραση και δείχνει την εξάρτηση του χρήστη της γλώσσας από τα συμφραζόμενα για την παραγωγή και ερμηνεία των εκφωνημάτων: δηλ. την δεικτική γείωση στην περίσταση του εκφωνήματος με βάση το δεικτικό κέντρο που συμπίπτει χαρακτηριστικά με το εγώ, εδώ και τώρα. Οι δεικτικές εκφράσεις είναι ανάμεσα στους πρώτους γλωσσικούς τύπους που μαθαίνουν τα παιδιά και χρησιμοποιούνται για να δηλώσουν α) πρόσωπα μέσω της προσωπικής δείξης (εγώ, εσύ), τόπο ή χώρο μέσω της τοπικής δείξης (εδώ, εκεί), ή χρόνο μέσω της χρονικής δείξης (τώρα, τότε). Η ερμηνεία όλων αυτών των εκφράσεων εξαρτάται από τον ομιλητή και τον ακροατή που μοιράζονται το ίδιο (γλωσσικό και εξωγλωσσικό) περιβάλλον, δηλ. γλωσσικά αλλά και εξωγλωσσικά συμφραζόμενα. Παράλληλα, στην προσωπικά δείξη κωδικοποιούνται πληροφορίες για την κοινωνική υπόσταση και τις σχέσεις μεταξύ των συμμετεχόντων, ενώ, επεκτείνοντας μεταφορικά τις έννοιες τόπου και του χρόνου, μπορούμε να μιλούμε για κειμενική δείξη. Συνεπώς, η δείξη σχετίζεται με το ρόλο των συμμετεχόντων στο επικοινωνιακό γεγονός. Λόγω αυτών η δείξη είναι ο κατ’ εξοχήν μηχανισμός δήλωσης της σχετική εγγύτητας και απόστασης.  Επιπλέον, η δείξη υπό αυτή  τη στενή έννοια είναι μία έκφανση του ευρύτερου φαινομένου της ενδεικτικότητας (indexicality) που χαρακτηρίζει συνολικά τη γλώσσα ως επικοινωνιακή πρακτική. Η ενδιεκτικότητα εμπλέκεται στην κατασκευή υποκειμενικοτήτων (πρβλ. «κοινωνικών ταυτοτήτων») και μεταφέρει σύνθετα μηνύματα για τον κοινωνικά τοποθετημένο εαυτό (π.χ., φύλο, τάξη, ηλικία, μόρφωση, καταγωγή, εθνοτική ομάδα), τις στάσεις, την ιδεολογία και την κοινωνική του δράση. Υπό αυτή την έννοια, κάποια χαρακτηριστικά των εκφωνημάτων μας κωδικοποιούνται στο γλωσσικό σύστημα εμπλουτίζοντάς το αλλά και περιορίζοντας δραστικά την όποια «αυτονομία» του.

    Επιδιωκόμενα μαθησιακά αποτελέσματα: Το μάθημα αυτό επιχειρεί μια συνολική προσέγγιση του φαινομένου τη δείξης, εστιάζοντας, για πρακτικούς λόγους, στην ελληνική χωρίς να περιορίζεται σε αυτήν. Βασική του επιδίωξη είναι να εξοικειώσει φοιτητές/τριες κοινωνικών επιστημών με τη μελέτη της δείξης που έχει φιλοσοφικές καταβολές και έχει απασχολήσει συστηματικά τη γλωσσολογική και ανθρωπογλωσσολογική έρευνα. Οι γνώσεις που αποκτούν οι εκπαιδευόμενοι/ες προάγουν την κατανόηση της γλώσσας ως σύνθετου φαινομένου με γνωσιακή και κοινωνική βάση, ενώ οι σχετικές δεξιότητες τους επιτρέπουν να αναλύουν γλωσσικά φαινόμενα διαφόρων επιπέδων με συστηματικό τρόπο. Απώτερος στόχος είναι η προετοιμασία κοινωνικών επιστημόνων που αντιλαμβάνονται την αγκίστρωση των κοινωνικών φαινομένων στην έννοια του λόγου (discours) όπως την διετύπωσε, μεταξύ άλλων, ο Foucault. Ωστόσο, δεδομένου ότι ο φουκωικός λόγος/discours δεν μπορεί παρά να έπεται του λόγου/parole όπως τον εννοεί ο de Saussure, σε αυτό το μάθημα ακολουθείται ο δρόμος της (κάθε άλλο παρά γραμμικής) ιστορικής συνέχειας. Το πρώτο μέρος του μαθήματος εστιάζει στενά στους βασικούς και εύχρηστους εκείνους γλωσσικούς τύπους οι οποίοι αποκτούν σημασία μόνο εντός συμφραζομένων, ενώ το δεύτερο μέρος χρησιμοποιεί την πραγματολογική θεωρία της δείξης προκειμένου να συνδέσει τη γλωσσική μορφή με τη γλωσσική λειτουργία και να περάσει από το parole του de Saussure, ως παραγωγή λόγου ή γλωσσική χρήση, στο discours του Foucault ως πρακτική που συγκροτεί την κοινωνική πραγματικότητα.

    Προαπαιτούμενα: Εισαγωγή στη γλωσσολογία

    Συνιστώμενη βιβλιογραφία προς μελέτη

    α) Εγχειρίδια του μαθήματος:

    Κανάκης, Κ. 2007. Εισαγωγή στην πραγματολογία: Γνωστικές και κοινωνικές όψεις της γλωσσικής χρήσης. Αθήνα: Εικοστός Πρώτος.

    Yule, G. 2006. Πραγματολογία. Θεσσαλονίκη: ΙΝΣ.

    β) Συμπληρωματική βιβλιογραφία:

    Duranti, A. 1997. Linguistic Anthropology. Cambridge: Cambridge University Press.

    Τσιτσιπής, Λ. 2005. Από τη γλώσσα ως αντικείμενο στη γλώσσα ως πράξη. Αθήνα: Νήσος.

    Διδακτικές και μαθησιακές μέθοδοι: Διαλέξεις, παρουσιάσεις, συζήτηση, πρακτική εξάσκηση στην τάξη

    Μέθοδοι αξιολόγησης / βαθμολόγησης: Προφορική παρουσίαση στην τάξη, πρόοδοι, γραπτή τελική εργασία.

    Γλώσσα διδασκαλίας: Ελληνική.

    Τρόπος παράδοσης μαθήματος (με φυσική παρουσία, εξ αποστάσεως): Φυσική παρουσία του διδάσκοντα συνεπικουρούμενη από εκπαιδευτικό υλικό αναρτημένο στην ιστοσελίδα του μαθήματος μέσα από τη σχετική πλατφόρμα.