Η ιστορία ασχολείται με τη μελέτη του παρελθόντος. Ως αντικείμενο επιστημονικής έρευνας και πανεπιστημιακής διδασκαλίας, η ιστορία είναι πολύ πιο πολύπλοκη και διαφορετική από την εικόνα που έχουν γι’ αυτή οι μαθητές της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης ή ευρύτερα στρώματα της κοινωνίας. Συνήθως η αντίληψη που επικρατεί για την ιστορία είναι ότι πρόκειται για μια ενότητα σταθερών γνώσεων για το παρελθόν, στις οποίες μπορεί να ανατρέχει κανείς όποτε χρειαστεί. Αυτή η αντίληψη υποβαθμίζει τόσο τις συστηματικές προσπάθειες αποκατάστασης του παρελθόντος, όσο και τον πλούσιο μεθοδολογικό και θεωρητικό προβληματισμό των ιστορικών στην Ελλάδα και διεθνώς. Οι ιστορικές σπουδές δεν συνδέονται απλώς με την ανακύκλωση ήδη γνωστών πραγμάτων αλλά με την επέκταση της ιστορικής σκέψης σχετικά με το τι ακριβώς συνιστά το παρελθόν.
Στο πλαίσιο αυτό, το παρελθόν αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα μάλλον, παρά ως σαφώς οριοθετημένη πηγή γνώσεων. Μετά την εισαγωγή και εδραίωση της κοινωνικής ιστορίας που ήρθε σε ρήξη με παλαιότερα παραδείγματα ιστορικής έρευνας που επικεντρώνονταν στην διερεύνηση των «μεγάλων γεγονότων» και των επιφανών προσώπων, η συζήτηση για το παρελθόν και την ιστορία διευρύνεται συνεχώς, με αποτέλεσμα το πεδίο των ιστορικών σπουδών να απασχολούν πλέον θέματα όπως η ιστορία του φύλου, η πολιτισμική ιστορία, η δημόσια ιστορία, ο τρόπος γραφής της ιστορίας κ.ά. 
Η ιστορικοποίηση, δηλαδή η απόπειρα κατανόησης των φαινομένων στο πλαίσιο της εποχής τους, και η διερεύνηση της τομής και της συνέχειας στον ιστορικό χρόνο αποτελούν πλέον βασικά μελήματα της ιστορικής έρευνας. Ταυτόχρονα όλο και περισσότερο αναγνωρίζεται η σημασία των χρήσεων του παρελθόντος στο παρόν, ο τρόπος δηλαδή που συγκεκριμένες κοινωνίες επανερμηνεύουν το παρελθόν, θετικά ή αρνητικά, και το χρησιμοποιούν συστηματικά στα συμφραζόμενα της δικής τους εποχής, συχνά πολύ απομακρυσμένης από το παρελθόν που επικαλούνται.
Η μελέτη της ιστορίας έχει επεκταθεί πλέον όσον αφορά το περιεχόμενο, τις μεθοδολογίες, τα ψηφιακά εργαλεία και τα κοινά στα οποία απευθύνεται. Στην εποχή της παγκοσμιοποιημένης, πληθωρικής και εύκολα προσβάσιμης πληροφορίας, οι σπουδές στην ιστορία μας βοηθούν να διακρίνουμε την έγκυρη από τη μη έγκυρη γνώση, να κατανοούμε τους ανθρώπους και τις κοινωνίες τους, να αναγνωρίζουμε  τους παράγοντες που προξενούν αλλαγές μέσα στον χρόνο. Η μελέτη της ιστορίας παρέχει ένα πλαίσιο σκέψης για σύγχρονα ζητήματα, από τις ταξικές, φυλετικές και έμφυλες ιδεολογίες και την παγκόσμια οικονομία έως τις πανδημίες και την πολιτική, διασφαλίζοντας τη δημοκρατία και την κριτική σκέψη. Συμβάλλει επίσης στην ικανότητά μας να συνθέτουμε και να ιεραρχούμε πληροφορίες, να αξιολογούμε τις εκάστοτε ερμηνείες, να αναλύουμε αλλαγές και συνέχειες. Συνδέεται, τέλος, άμεσα με επαγγελματικές δεξιότητες που είναι απαραίτητες στον δημόσιο και ιδιωτικό τομέα, λόγου χάρη, δεξιότητες εντοπισμού, αξιολόγησης, ερμηνείας και διαχείρισης ποικίλων δεδομένων, όσο και δεξιότητες γραφής και δημόσιας παρουσίασης.