Το μάθημα εισάγει τις φοιτήτριες και τους φοιτητές στη νεότερη πολιτική φιλοσοφία, από τον 16ο έως τον 19ο αιώνα, εξετάζοντας βασικές έννοιες της νεωτερικής πολιτικής συμβίωσης μέσα από κομβικούς φιλοσόφους. Αφετηρία αποτελεί η μετάβαση από την κλασική πολιτική σκέψη, με έμφαση στον πλατωνικό και αριστοτελικό στοχασμό, στη νεωτερικότητα. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη νέα σχέση που εγκαθιδρύεται ανάμεσα στην πολιτική εξουσία, την κοινωνία και την οικονομία, όπως αυτή διαμορφώνεται μέσα από τη συγκρότηση της νεωτερικής πολιτείας και την ανάδυση του δίπολου «ιδιωτικό και πολιτικό». Στο πλαίσιο αυτό, αρχικά αναλύεται ο Machiavelli ως στοχαστής της αυτονομίας του πολιτικού. Στη συνέχεια, παρουσιάζονται οι θεωρίες του κοινωνικού συμβολαίου, όπου εν πρώτοις εξετάζεται η χομπσιανή ανθρωπολογία, από την κατασκευή της φυσικής κατάστασης ως πολέμου όλων εναντίον όλων έως τη μετάβαση στην πολιτική κατάσταση. Ακολούθως, προσεγγίζεται η θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου του Locke και η θεμελίωση του δικαιώματος της ιδιοκτησίας που επιχειρεί. Ο Rousseau εξετάζεται ως στοχαστής της πολιτικής ελευθερίας, της γενικής βούλησης και της λαϊκής κυριαρχίας. Τέλος, παρουσιάζονται βασικά στοιχεία της πολιτικής φιλοσοφίας του Hegel, με έμφαση στην κριτική του στις θεωρίες του κοινωνικού συμβολαίου και στην τριμερή του διάκριση: οικογένεια, αστική κοινωνία και κράτος.
Διαλέξεις
1. Εισαγωγή: Βασικά ερωτήματα της πολιτικής φιλοσοφίας και μετάβαση από την κλασική σκέψη στη νεωτερικότητα.
2–3. Machiavelli: Αυτονομία του πολιτικού, σύγκρουση και πολιτική ελευθερία.
4. Εισαγωγή στις θεωρίες του κοινωνικού συμβολαίου.
5–6. Hobbes: Από τον πόλεμο όλων εναντίον όλων στον Λεβιάθαν.
7–8. Το λοκιανό κοινωνικό συμβόλαιο και το δικαίωμα ιδιοκτησίας.
9. Rousseau: Κριτική της κοινωνικής ανισότητας.
10–11. Το ρουσσωικό κοινωνικό συμβόλαιο.
12–13. Hegel: Κριτική του κοινωνικού συμβολαίου. Η τριμερής διάκριση οικογένειας, αστικής κοινωνίας και κράτους.
Μαθησιακοί Στόχοι: Με την ολοκλήρωση του μαθήματος οι φοιτήτριες και οι φοιτητές θα:
- έχουν αποκτήσει συστηματική εποπτεία βασικών σταθμών της νεότερης πολιτικής φιλοσοφίας και θα μπορούν να εντοπίζουν τις βασικές θεωρητικές της τομές,
- κατανοούν τη συμβολή της πολιτικής φιλοσοφίας στην ερμηνεία των θεμελιωδών μορφών της πολιτικής συμβίωσης,
- είναι σε θέση να εξηγούν τη συγκρότηση της νεωτερικής πολιτείας και τη νέα σχέση ανάμεσα στο κράτος, την κοινωνία και την οικονομία,
- είναι σε θέση να αναλύουν συγκριτικά τις θεωρίες του κοινωνικού συμβολαίου και να αναγνωρίζουν τη φιλοσοφική ανθρωπολογία που αυτές προϋποθέτουν,
- έχουν αναπτύξει ικανότητα κριτικής ανάγνωσης και συγκριτικής ερμηνείας κλασικών κειμένων πολιτικής φιλοσοφίας,
- μπορούν να χρησιμοποιούν έννοιες της πολιτικής φιλοσοφίας για να κατανοούν σύγχρονα ζητήματα πολιτικού προβληματισμού, δημοκρατικής νομιμοποίησης και πολιτικής εξουσίας.
Γενικές Ικανότητες: Το μάθημα αποσκοπεί στην ανάπτυξη των ακόλουθων γενικών ικανοτήτων:
- προαγωγή της ελεύθερης, δημιουργικής και κριτικής σκέψης,
- ικανότητα θεωρητικής ανάλυσης και ερμηνείας κλασικών φιλοσοφικών κειμένων,
- ανάπτυξη συγκριτικής σκέψης και ικανότητας σύνδεσης διαφορετικών πολιτικοφιλοσοφικών παραδόσεων,
- κατανόηση της ιστορικής διαμόρφωσης βασικών πολιτικών εννοιών, όπως εξουσία, κυριαρχία, ελευθερία, δικαίωμα, ιδιοκτησία, κοινωνικό συμβόλαιο, κράτος και αστική κοινωνία,
- ικανότητα τεκμηριωμένης προφορικής και γραπτής επιχειρηματολογίας,
- κατανόηση της σχέσης ανάμεσα σε φιλοσοφικές έννοιες και ιστορικές μορφές πολιτικής οργάνωσης,
- ανάπτυξη δεξιοτήτων αυτόνομης μελέτης, κριτικής ανάγνωσης και συμμετοχής σε επιστημονικό διάλογο.
Βιβλία (Εύδοξος)
- Πλάγγεσης, Γιάννης. Νεότερη πολιτική και κοινωνική φιλοσοφία: Από τον Machiavelli στον Marx. Θεσσαλονίκη: University Studio Press, 2020.
- Στυλιανού, Άρης. Θεωρίες του κοινωνικού συμβολαίου: Από τον Γκρότιους στον Ρουσσώ. Επιμ. Άννα Μαραγκάκη. Αθήνα: Πόλις, 2013.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
Γενικές εισαγωγές/ ανθολόγια
- Αγγελίδης, Μανόλης και Θανάσης Γκιούρας, επιμ. Θεωρίες της πολιτικής και του κράτους: Hobbes, Locke, Rousseau, Kant, Hegel. Αθήνα: Σαββάλας, 2005.
- Coleman, Janet. Ιστορία της πολιτικής σκέψης. Τόμος Β΄. Αθήνα: Κριτική, 2006.
- Swift, Adam. Πολιτική φιλοσοφία: Εισαγωγικός οδηγός για φοιτητές και πολιτικούς. Αθήνα: Εκδόσεις Οκτώ, 2015.
- Geuss, Raymond. Φιλοσοφία και πραγματική πολιτική. Αθήνα: Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2013.
- Châtelet, François, επιμ. Η φιλοσοφία. Από τον Γαλιλαίο ως τον J.-J. Rousseau. Τόμος Β΄. Αθήνα: Γνώση, 1985.
- Châtelet, François, επιμ. Η φιλοσοφία. Από τον Kant ως τον Husserl. Τόμος Γ΄. Αθήνα: Γνώση, 1990.
Πρωτογενή κείμενα
- Hegel, Georg Wilhelm Friedrich. «Βασικές γραμμές της φιλοσοφίας του δικαίου ή φυσικό δίκαιο και πολιτική επιστήμη σε μορφή σχεδίου». Μτφρ. Θανάσης Γκιούρας. Στο Μανόλης Αγγελίδης και Θανάσης Γκιούρας, επιμ., Θεωρίες της πολιτικής και του κράτους: Hobbes, Locke, Rousseau, Kant, Hegel. Αθήνα: Σαββάλας, 2005, σ. 225-372.
- Hobbes, Thomas. Λεβιάθαν ή Ύλη, μορφή και εξουσία μιας εκκλησιαστικής και λαϊκής πολιτικής κοινότητας. Εισ. Αιμίλιος Μεταξόπουλος. Μτφρ. Γρηγόρης Πασχαλίδης και Αιμίλιος Μεταξόπουλος. Αθήνα: Γνώση, 1989.
- Locke, John. Δεύτερη πραγματεία περί κυβερνήσεως. Εισ.–μτφρ.–σχόλια Π. Μ. Κιτρομηλίδης. Αθήνα: Πόλις, 2010.
Machiavelli, Niccolò. Ο Ηγεμόνας. Μτφρ. Ζώζη Ζωγραφίδου-Καραχάλιου. Επιμ.–ανθολόγιο–σημ.–πίνακες Γιώργος Ζωγραφίδης. Θεσσαλονίκη: Βάνιας, 1999.
- Machiavelli, Niccolò. «Διατριβές πάνω στην πρώτη Δεκάδα του Τίτου Λίβιου». Στο Niccolò Machiavelli, Έργα, τ. Ι, εισ.–μτφρ. Παναγιώτης Κονδύλης. Αθήνα: Κάλβος, 1984.
- Rousseau, Jean-Jacques. Το κοινωνικό συμβόλαιο ή αρχές πολιτικού δικαίου. Μτφρ. Βασιλική Γρηγοροπούλου και Αλβέρτος Σταϊνχάουερ. Επιμ.–εισ.–σημ.–επίμετρο Βασιλική Γρηγοροπούλου. Αθήνα: Πόλις, 2004.
- Rousseau, Jean-Jacques. Πραγματεία περί της καταγωγής και των θεμελίων της ανισότητας ανάμεσα στους ανθρώπους. Μτφρ.–εισ. Μ. Αλεξίου-Καναγκίνη. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή, 2010.
Επιλεγμένη δευτερογενής
- Althusser, Louis. Για το κοινωνικό συμβόλαιο. Αθήνα: Νήσος, 2015.
- Althusser, Louis. Μοντεσκιέ: Πολιτική και ιστορία. Αθήνα: Πλέθρον, 2005.
- Cassirer, Ernst. Καντ και Ρουσσώ. Μτφρ. Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος. Αθήνα: Έρασμος, 2001.
- Gramsci, Antonio. Για τον Μακιαβέλι, για την πολιτική και για το σύγχρονο κράτος. Αθήνα: Ηριδανός, 2005.
- Lefebvre, Jean-Pierre και Pierre Macherey. Ο Έγελος και η κοινωνία. Αθήνα: Εστία, 2006.
- Levine, Andrew. Η γενική βούληση: Ρουσσώ, Μαρξ, κομμουνισμός. Αθήνα: Στάχυ, 2000.
- Macpherson, C. B. Ατομικισμός και ιδιοκτησία: Η πολιτική θεωρία του πρώιμου φιλελευθερισμού από τον Hobbes ως τον Locke. Μτφρ. Ελένη Κασίμη. Αθήνα: Γνώση, 1986.
- Skinner, Quentin. Μακιαβέλι. Μτφρ. Κώστας Αθανασίου. Αθήνα: Νήσος, 2002.
- Σενελλάρ, Μισέλ. Μακιαβελισμός και κρατική σκοπιμότητα. Μτφρ. Δ. Αθανασάκης. Αθήνα: Εστία, 1997.
- Αυλάμη, Χρυσάνθη, Βίκυ Ιακώβου, Σωτήρης Σιαμανδούρας και Γιώργος Φαράκλας, επιμ. Ο Μακιαβέλι μετά τον Μακιαβέλι. Αθήνα: Angelus Novus, 2022.
Συναφή επιστημονικά περιοδικά:
