Εστιάζοντας στις δυτικές κοινωνίες από τα τέλη του 18ου μέχρι και το γύρισμα του 21ου αιώνα, το μάθημα αποτελεί μια στέρεη και πολυθεματική εισαγωγή στα βασικά θεωρητικά, μεθοδολογικά και ερμηνευτικά ζητήματα που ανέδειξε διεθνώς η ιστορία του φύλου και των γυναικών. Μέσα από συγκεκριμένα παραδείγματα διαφαίνονται οι σύνθετοι τρόποι με τους οποίους οι ιστορικές αλλαγές επιδρούν στα φύλα, οι μεταβαλλόμενες εννοιολογήσεις του φύλου και της έμφυλης διαφοράς σε διαφορετικά ιστορικά συμφραζόμενα και οι συνέπειες αυτών των μετασχηματισμών στις κοινωνικές σχέσεις.
Κατά τη διάρκεια του εξαμήνου προβληματοποιείται πολλαπλά η αναλυτική κατηγορία του φύλου. Η θεματική διάρθρωση των μαθημάτων επιτρέπει τη συγκριτική προσέγγιση ανάμεσα στις διάφορες εθνικές περιπτώσεις (συμπεριλαμβανομένης και της ελληνικής) και αναδεικνύει τον διεπιστημονικό χαρακτήρα του πεδίου, τις γόνιμες επιδράσεις που δέχτηκε από άλλες πειθαρχίες, και τις ανανεώσεις που το ίδιο επέφερε στην ιστορία και τις ανθρωπιστικές επιστήμες γενικότερα. Στις παραδόσεις προσεγγίζονται κλασικές θεματικές της ιστορικής προβληματικής, λόγου χάρη, η πολιτική, η εργασία, η κοινωνική διαμαρτυρία, η ιδιότητα του πολίτη, ο πόλεμος και η αποικιοκρατία, θεματικές τις οποίες ανανέωσε σημαντικά η ιστορία του φύλου. Παράλληλα, αναλύονται ειδικά πεδία στα οποία οι έμφυλες επεξεργασίες υπήρξαν εξαρχής πολύ κεντρικές, όπως, ο χώρος του ιδιωτικού και οι οικογενειακές σχέσεις, το σώμα, τα συναισθήματα και η σεξουαλικότητα. Τα παραπάνω παραδείγματα συζητιούνται μέσα από κλασικά κείμενα της ιστορίας του φύλου, που άσκησαν σημαντική επίδραση στην ανάπτυξη του κλάδου, αλλά και μέσα από σύγχρονες έρευνες οι οποίες συστηματοποίησαν καινοτόμες μεθοδολογικές και αναλυτικές προτάσεις. Βασικός στόχος του μαθήματος είναι να εξοικειώσει τους φοιτητές και τις φοιτήτριες με τις κεντρικές θεματολογίες, τις έννοιες, τους προβληματισμούς και τις συζητήσεις που καθόρισαν και συνεχίζουν να καθορίζουν το πεδίο της ιστορίας του φύλου από τις αρχές της συγκρότησής του μέχρι σήμερα.
Θεματικές ενότητες
- Ιστοριογραφικές επεξεργασίες για τις έμφυλες σχέσεις, τις έμφυλες ταυτότητες και τις αλλαγές τους στον χρόνο
- Το «αστικό ιδεώδες» του 19ου αιώνα: η εδραίωση της αστικής οικογένειας
- Αγόρια και κορίτσια: η διαμόρφωση έμφυλων ταυτοτήτων στο σπίτι, στο σχολείο, στη δουλειά, στην ψυχαγωγία
- «Ανδρικές» και «γυναικείες» δουλειές: καταμερισμοί της εργασίας κατά φύλο, αιτήματα και αντιφάσεις
- Πολιτικά δικαιώματα και έμφυλη ιδιότητα του πολίτη: ευρωπαϊκές ποικιλίες
- Κοινωνική διαμαρτυρία και φύλο: οι πολλαπλές όψεις του κοινωνικού ζητήματος
- Φύλο και πόλεμος: ασυνέχειες και κανονικότητες στις έμφυλες σχέσεις
- Άνδρες και ανδρισμοί: η ανατομία μιας ασταθούς κατασκευής
- Ανδρισμοί και θηλυκότητες εκτός ορίων: «παρεκκλίσεις» και οι αλλαγές τους στον χρόνο
- Συναισθήματα και φύλο: νους, ψυχή και σώμα
- Έξω από την Ευρώπη: αποικιοκρατία, μεταποικιακές κοινωνίες, αυτοκρατορίες
- Το φύλο της επιστήμης και της τεχνολογίας
- Έμφυλες αναπαραστάσεις: ζωγραφική, κινηματογράφος, διαφήμιση
Μαθησιακά Αποτελέσματα:
Με την ολοκλήρωση των διαλέξεων και τη μελέτη του υλικού του μαθήματος οι φοιτητές και οι φοιτήτριες θα διαθέτουν:
- στέρεη γνώση γύρω από τις συνθήκες συγκρότησης του πεδίου ήδη από τη δεκαετία του 1970, για τα πολιτικά και επιστημολογικά του διακυβεύματα και τις ιστοριογραφικές τους αποτυπώσεις
- επαρκή γνώση της βασικής εγχώριας και διεθνούς βιβλιογραφίας της ιστορίας του φύλου, των κεντρικών αναλυτικών εννοιών της και της σχετικής ορολογίας
- εξοικείωση με ποικίλες μεθοδολογίες της έμφυλης προβληματικής μέσα από επιλεγμένες πρωτογενείς και δευτερογενείς πηγές
- κατανόηση του φύλου ως κοινωνικής σχέσης και πολιτισμικού σύμβολου, ικανού να διαμορφώνει σχέσεις εξουσίας
- σαφή αντίληψη της δημιουργικής διαπλοκής του φύλου με άλλες κατηγορίες ταυτότητας, όπως την τάξη, τη σεξουαλικότητα, την ηλικία, την εθνότητα και τη φυλή
Γενικές Ικανότητες
Ομαδική εργασία
Σεβασμός στη διαφορετικότητα, τον σεξουαλικό αυτοπροσδιορισμό και τα ατομικά δικαιώματα
Επίδειξη κοινωνικής, επαγγελματικής και ηθικής υπευθυνότητας και ευαισθησίας σε θέματα φύλου και άλλων κατηγοριών διαφοράς
Άσκηση κριτικής και αυτοκριτικής
Προαγωγή της ελεύθερης, δημιουργικής και επαγωγικής σκέψης Άσκηση κριτικής ανάγνωσης και χρήσης αρχειακών τεκμηρίων
Ελληνική βιβλιογραφία για θέματα ιστορίας των γυναικών και του φύλου στο: Ελληνική Βιβλιογραφία της Ιστοριογραφίας των Γυναικών και του Φύλου (1974-2023), επιμέλεια Γλαύκη Γκότση, Ειρήνη Ριζάκη, στην Ανέμη, Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Νεοελληνικών Σπουδών, http://anemi.lib.uoc.gr
ΕΠΙΛΟΓΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ
- Αβδελά, Έφη – Ψαρρά, Αγγέλικα (επιμ.), Σιωπηρές ιστορίες. Γυναίκες και φύλο στην ιστορική αφήγηση, Αλεξάνδρεια 1997.
- Αβδελά, Έφη, «Οι γυναίκες κοινωνικό ζήτημα», στο Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα, επιμ. Χρ. Χατζηιωσήφ, τ. Β1: Ο Μεσοπόλεμος 1922-1940, Βιβλιόραμα 2002, σ. 337359.
- Αβδελά, Έφη, «Η ιστορία του φύλου στη Ελλάδα: Από τη διαταραχή στην ενσωμάτωση;», στο Φύλο και κοινωνικές επιστήμες στη σύγχρονη Ελλάδα, επιμέλ. Βενετία Καντσά, Βασιλική Μουτάφη, και Ευθύμιος Παπαταξιάρχης (Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2010), 89– 117.
- Βαρίκα, Ελένη – Σκλαβενίτη, Κωστούλα (επιμ.), Η εξέγερση αρχίζει από παλιά. Σελίδες από τα πρώτα βήματα του γυναικείου κινήματος, Εκδοτική Ομάδα Γυναικών 1981.
- Βαρίκα, Ελένη, Με διαφορετικό πρόσωπο. Φύλο, διαφορά και οικουμενικότητα, Κατάρτι 2000.
- Βαρίκα, Ελένη, Η εξέγερση των Κυριών. Γένεση μιας φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα (1833-1907), Κατάρτι 21997, κεφ. 2, σ. 97-176.
- Βασιλειάδου, Δήμητρα, Στον τροπικό της γραφής: Οικογενειακοί δεσμοί και συναισθήματα στην αστική Ελλάδα, 1850-1930, Gutenberg, Αθήνα 2018.
- Βασιλειάδου Δ., Γιαννιτσιώτης Γ., Διαλέτη Α., Πλακωτός Γ. (επιμ.), Ανδρισμοί. Αναπαραστάσεις, υποκείμενα και πρακτικές από τη μεσαιωνική μέχρι τη σύγχρονη περίοδο, Αθήνα 2019, Gutenberg.
- Βασιλειάδου Δ., Γκότση Γ. (επιμ.), Ιστορίες για τη σεξουαλικότητα, Αθηνά 2020, Θεμέλιο.
- Bock, Gisela, «Πέρα από τις διχοτομίες: Προοπτικές στην ιστορία των γυναικών», Δίνη, φεμινιστικό περιοδικό 6 (1993), σ. 55-83.
- Γιαννακόπουλος Κώστας, Ανδρικές ομοερωτικές σχέσεις στη μεταπολεμική Ελλάδα, Ψηφίδες 2024.
- Γκότση, Γλαύκη – Διαλέτη, Ανδρονίκη – Φουρναράκη, Ελένη (επιμ.), Το φύλο στην ιστορία. Αποτιμήσεις και παραδείγματα, Ασίνη 2015.
- Duby, Georges – Michelle Perrot (επιμ.), Γυναίκες και Ιστορία, Ελληνικά Γράμματα 1995.
- Κέντρο Γυναικείων Μελετών και Ερευνών Διοτίμα, Το φύλο των δικαιωμάτων. Εξουσία, γυναίκες και ιδιότητα του πολίτη, Εκδόσεις Νεφέλη 1999.
- Perrot, Michelle, Η εργασία των γυναικών στην Ευρώπη 19ος-20ός αι., Επιστημονικό και Μορφωτικό Ίδρυμα Κυκλάδων 1988.
- Πλακωτός Γιώργος, Φύλο και σεξουαλικές σχέσεις στην Ευρώπη (12ος-18ος αιώνας), Κάλλιπος, Ανοικτές Ακαδημαϊκές Εκδόσεις 2023, https://dx.doi.org/10.57713/kallipos198
- Φουρναράκη, Ελένη, «Περί μορφώσεως ‘χρηστών μητέρων’ και εκπαιδεύσεως ‘μελλόντων πολιτών’: έμφυλοι λόγοι στην ελληνική εκπαίδευση τον 19ο αιώνα», στο Πρακτικά Διημερίδας, Το παιδί στη νεοελληνική κοινωνία, 19ος-20ός αιώνας. Αξίες, αναπαραστάσεις, αποτυπώσεις, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης. Σχολή Επιστημών Αγωγής – Επιτροπή Ερευνών ΔΠΘ – Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΑ) 1999, σ. 73-120.
- Χαντζαρούλα, Ποθητή, «Ιστοριογραφικές προσεγγίσεις του φύλου», στο Β. Καντσά, Β. Μουτάφη, Ε. Παπαταξιάρχης (επιμ.), Μελέτες για το φύλο στην ανθρωπολογία και την ιστορία, Αλεξάνδρεια 2011, σ. 129-226.
- Χάφτον, Όλουεν, Ιστορία των γυναικών στην Ευρώπη (1500-1800), Νεφέλη 2003, κεφ. 13, σ. 564-588.
- Ψαρρά, Αγγέλικα, «Μητέρα ή πολίτις; Ελληνικές εκδοχές της γυναικείας χειραφέτησης (1870-1920)», Κέντρο Γυναικείων Μελετών και Ερευνών Διοτίμα, Το φύλο των δικαιωμάτων: Εξουσία, γυναίκες και ιδιότητα του πολίτη, Νεφέλη, Αθήνα 1999, σ. 90– 107.
- Ψαρρά, Αγγέλικα, «Πολιτικές διαδροµές των γυναικών στην εµπόλεµη Ελλάδα (19401950)», στο Χ. Χατζηιωσήφ (επιµ.), Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα, τ. Δ1: Ανασυγκρότηση – Εμφύλιος – Παλινόρθωση, 1945-1952, Βιβλιόραµα 2009, σ. 177227.
- Bock, Gisela, “Women’s History and Gender History: Aspects of an International Debate”, Gender & History 1/1 (1989): 7-30.
- Cocks H. G. – Houlbrook Matt (επιμ.), Palgrave Advances in the Modern History of Sexuality, Palgrave McMillan 2006.
- Deborah Simonton (επιμ.), The Routledge History of Women in Europe since 1700, Routledge 2006.
- Delap, Lucy – Griffin, Ben – Wills, Abigail (επιμ.), The Politics of Domestic Authority in Britain since 1800, Palgrave Macmillan 2009.
- Fournaraki, Eleni – Yannitsiotis, Yiannis, “Three Decades of Women’s History in Greece: An Account”, Aspasia-The International Yearbook of Central, Eastern and Southeastern European Women’s and Gender History 7 (2013): 162-173.
- Greig, Hannah – Hamlett, Jane – Hannan Leonie (επιμ.), Gender and Material Culture in Britain since 1600, Palgrave Macmillan, 2015.
Hall, Catherine, White, Male and Middle Class: Explorations in Feminism and History, Polity Press, 1992.
- Herzog, Dagmar, ‘Syncopated sex: Transforming European sexual cultures’, The American Historical Review 114 (5) 2009: 1287–1308.
- Lee Downs, Laura, Writing Gender History, Bloomsbury Academic, 22010.
- Mosse, George L., The Image of Man: The Creation of Modern Masculinity, Oxford University Press 1996.
- Stoler, Ann Laura, Carnal Knowledge and Imperial Power. Race and the Intimate in Colonial Rule, University of California Press, 2002.
- Tilly, Louise, Politics and Class in Milan, 1881-1901, Oxford University Press 1991.
- Tosh, John, “Hegemonic Masculinity and the History of Gender”, στο: Stefan Dudink, Karen Hagemman και John Tosh (επιμ.), Masculinities in Politics and War: Gendering Modern History, Pearson Longman 2004, σ. 41–58.
Συναφή επιστημονικά περιοδικά:
- Aspasia. The International Yearbook of Central, Eastern and Southeastern European Women’s and Gender History Gender and History
- Journal of the History of Sexuality
- Men and Masculinities
- Sexualities
- Women’s History Review
