Αντικείμενο του μαθήματος είναι οι νομοκατεστημένες διακρίσεις στον ισλαμικό κόσμο (θρησκευτικές, έμφυλες και άλλες) και οι ανισότητες που αυτές παρήγαν πριν από την έλευση της νεωτερικότητας και την επικράτηση των ιδεωδών της προσωπικής ελευθερίας, ισονομίας και ισοπολιτείας. Στο επίκεντρο βρίσκεται το σημαντικότερο κράτος του ισλαμικού κόσμου κατά την πρώιμη νεότερη περίοδο, η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Για αιώνες οι οθωμανοί σουλτάνοι κυβέρνησαν μια αχανή επικράτεια σε τρεις ηπείρους. Οι χώρες των Βαλκανίων, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, η Τουρκία, οι αραβικές χώρες της Βόρειας Αφρικής (πλην του Μαρόκου) και της Μέσης Ανατολής και το Ισραήλ είναι κράτη που ιδρύθηκαν σε πρώην οθωμανικά εδάφη. Οι θεσμοί που διαμορφώθηκαν, οι νόμοι που εφαρμόστηκαν και οι δυναμικές που αναπτύχθηκαν την εποχή της οθωμανικής κυριαρχίας ήταν καθοριστικοί παράγοντες για την ιστορική πορεία των σύγχρονων λαών σε όλες αυτές τις περιοχές, και σε πολλές περιπτώσεις συνεχίζουν να παράγουν αποτελέσματα. Ως κληρονόμος των παραδόσεων του αραβικού, περσικού και κεντροασιατικού Ισλάμ, αλλά και υπό την έντονη επιρροή της βυζαντινής παράδοσης και σε συνεχή διάδραση και αντιπαράθεση με τον χριστιανικό κόσμο, η Οθωμανική Αυτοκρατορία διαμόρφωσε ένα θεσμικό και νομικό πλαίσιο με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, θεμελιωμένο στις διακρίσεις μεταξύ ελεύθερων και δούλων, ανδρών και γυναικών, μουσουλμάνων και μη μουσουλμάνων, ανθρώπων της εξουσίας και απλών υπηκόων. Το μάθημα εξετάζει αυτές τις διακρίσεις και τα αποτελέσματά τους στις αντιλήψεις, τον τρόπο ζωής και τα περιθώρια δράσης των ιστορικών υποκειμένων. Η μελέτη της λογικής και του είδους των υποχρεώσεων και περιορισμών που χαρακτήριζαν τη ζωή των δούλων, των γυναικών, των μη μουσουλμάνων και των απλών υπηκόων στο προνεωτερικό Ισλάμ βοηθά στην κατανόηση όχι μόνο του παρελθόντος αλλά και του παρόντος, στον βαθμό που ακραίες τάσεις του φονταμενταλιστικού Ισλάμ εμπνέονται από αυτό.
Μαθησιακά Αποτελέσματα:
Μετά την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος, οι φοιτητές/ήτριες θα έχουν αποκτήσει βασικές γνώσεις για τις νομοκατεστημένες διακρίσεις στον προνεωτερικό ισλαμικό κόσμο, θα έχουν εμβαθύνει στους τρόπους με τους οποίους οι διακρίσεις αυτές παρήγαν κοινωνικές ανισότητες στην οθωμανική επικράτεια, και θα έχουν κατανοήσει τις βάσεις των έμφυλων και θρησκευτικών διακρίσεων στο σύγχρονο φονταμενταλιστικό Ισλάμ. Έτσι, θα είναι σε θέση να αντιλαμβάνονται τη σημασία του ιερού νόμου στις μουσουλμανικές κοινωνίες και τις προκλήσεις που δημιουργεί η άνοδος του ισλαμικού φονταμενταλισμού, να αναλύουν με ορθό και παραγωγικό τρόπο ατομικές και συλλογικές στάσεις και συμπεριφορές που διαφέρουν από εκείνες των σύγχρονων δυτικών κοινωνών, να εκφέρουν νηφάλια και τεκμηριωμένη γνώμη για σχετικά ζητήματα και να δρουν κατάλληλα σε καταστάσεις ή περιβάλλοντα που απαιτούν γνώση και κατανόηση της ισλαμικής παράδοσης.
Γενικές Ικανότητες
- Γνώση, κατανόηση και κριτική αντιμετώπιση των ιστορικών, κοινωνικών και πολιτισμικών εξελίξεων και διανοητικών αλλαγών που συνέβαλαν στη διαμόρφωση του σύγχρονου κόσμου.
- Αναζήτηση, ανάλυση και σύνθεση δεδομένων και πληροφοριών, με τη χρήση και των απαραίτητων τεχνολογιών.
- Προσαρμογή σε νέες καταστάσεις.
- Αυτόνομη εργασία.
- Σεβασμός στη διαφορετικότητα και στην πολυπολιτισμικότητα.
- Επίδειξη κοινωνικής, επαγγελματικής και ηθικής υπευθυνότητας και ευαισθησίας σε θέματα φύλου. Προαγωγή της ελεύθερης, δημιουργικής και επαγωγικής σκέψης. Προαγωγή της κριτικής σκέψης.
Εγχειρίδια μαθήματος στην πλατφόρμα ΕΥΔΟΞΟΣ:
- Faroqhi, S., Η Οθωμανική Αυτοκρατορία και ο κόσμος γύρω της, Αθήνα, 2009.
- Γκαρά, Ε., και Γ. Τζεδόπουλος, Χριστιανοί και μουσουλμάνοι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία: θεσμικές πραγματικότητες και κοινωνικές δυναμικές, Αθήνα, 2005.
Προτεινόμενη Βιβλιογραφία:
- Faroqhi, S., Κουλτούρα και καθημερινή ζωή στην Οθωμανική Αυτοκρατορία: από τον Μεσαίωνα ως τις αρχές του 20ού αιώνα, Αθήνα, 2000.
- Ηρακλείδης, Α., Ισλάμ και ισλαμική σκέψη: Φιλοσοφία, μοντερνισμός, φιλελευθερισμός και οι εχθροί τους. Αναζητώντας τον Αβερρόη, Αθήνα, 2024.
- İnalcık, H. και D. Quataert (επιμ.), Οικονομική και κοινωνική ιστορία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, τ. Α΄: 1300-1600, μτφρ. Μ. Σαρηγιάννης, Αθήνα, 2008.
- İnalcık, H. και D. Quataert (επιμ.), Οικονομική και κοινωνική ιστορία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, τ. Β΄: 1600-1914, μτφρ. Μ. Δημητριάδου, Αθήνα, 2011.
- Καριώτογλου, Α., Το Ισλάμ στην οικουμένη: Θρησκεία, Κράτος και Κοινωνία, Αθήνα, 2012.
- Καυταντζόγλου, Ρ. (επιμ.), Οικογένειες του παρελθόντος: μορφές οικιακής οργάνωσης στην Ευρώπη και τα Βαλκάνια, Αθήνα, 1996.
- Μακρής, Γ., Ισλάμ: Πεποιθήσεις, πρακτικές και τάσεις, Αθήνα, 2012.
- Παπασταματίου, Δ., και Φ. Κοτζαγεώργης, Ιστορία του νέου ελληνισμού κατά τη διάρκεια της οθωμανικής πολιτικής κυριαρχίας, Αθήνα, 2015.
- Σπυρόπουλος Γ., «Μια ξεχασμένη ιστορία: Αφρικανικές κοινότητες στην οθωμανική Ελλάδα και τη Μικρά Ασία», Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών 21 (2021), σ. 99–120.
- Χαιρέτη, Φ., «Χριστιανοί και μουσουλμάνοι στο ιεροδικείο του Χάνδακα: Ειδήσεις για τον ναχιγέ Μαλεβιζίου (1669-1689)», Μνήμων 33 (2014), σ. 11-50.
Συναφή επιστημονικά περιοδικά:
- Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών
- Μνήμων
- Τα Ιστορικά
