Tο μάθημα

 

Το μάθημα αναφέρεται σε έννοιες και μεθοδολογικά εργαλεία της ανθρωπολογίας και της ιστορίας. Στις ενότητες του μαθήματος συζητιούνται ευρύτερα μεθοδολογικά θέματα που αφορούν τη συλλογή και την ανάλυση ερευνητικών δεδομένων μέσω των μεθόδων της συμμετοχικής παρατήρησης, της συνέντευξης και της προσέγγισης των αρχειακών πηγών, ενώ παράλληλα διδάσκοντες και διδάσκουσες του Τμήματος και άλλων Τμημάτων/ Πανεπιστημίων αναφέρονται σε ειδικότερα μεθοδολογικά ζητήματα με αναφορά στις δικές τους ανθρωπολογικές και ιστορικές έρευνες.

---

Η δομή του μαθήματος

Το μάθημα αποτελείται από δώδεκα διαλέξεις χωρισμένες σε δύο ενότητες. Η πρώτη ενότητα που αποτελείται από έξι διαλέξεις κοινές για την ανθρωπολογική και ιστορική κατεύθυνση αφορά ευρύτερα θέματα ερευνητικής μεθοδολογίας στα πεδία της ανθρωπολογίας και της ιστορίας. Συμπεριλαμβάνει τέσσερις διαλέξεις από προσκεκλημένες/-ους διδάσκουσες/-οντες, μέσω των οποίων οι φοιτήτριες και φοιτητές έρχονται σε επαφή, συζητούν και αναλύουν συγκεκριμένα ανθρωπολογικά και ιστορικά παραδείγματα έρευνας. Στη δεύτερη ενότητα, και ανά κατεύθυνση, οι διδάσκοντες εξειδικεύουν την ανθρωπολογική και ιστορική μεθοδολογία και φοιτητές και φοιτήτριες καλούνται οι ίδιες και οι ίδιοι να εκπονήσουν μια σύντομη ερευνητική πρόταση.

---

Θεματικές ενότητες

Εβδομαδιαίο πρόγραμμα

Τρίτη 7/10: Εισαγωγή/ Πανόπουλος-Χαντζαρούλα

Τρίτη 14/10: Γιάννης Γιαννιτσιώτης (Πανεπιστήμιο Αιγαίου)

Τρίτη 21/10: Ευγενία Ρούσσου (Πανεπιστήμιο Αιγαίου)

Πέμπτη 6/11: Νέλλη Καμπούρη (Πάντειο Πανεπιστήμιο)

Τρίτη 11/11: Δήμητρα Λαμπροπούλου (ΕΚΠΑ)

Τρίτη 25/11: Ποιοτικές μέθοδοι έρευνας στην κοινωνική και ιστορική ανθρωπολογία/ Πανόπουλος-Χαντζαρούλα

Τρίτη 25/11/2025 – 13/01/2026: Πανόπουλος (Ανθρωπολογιγκή κατεύθυνση), Χαντζαρούλα (Ιστορική κατεύθυνση)

---

Πρόγραμμα Διαλέξεων

14 Οκτωβρίου/ Γιάννης Γιαννιτσιώτης: «Πώς διαβάζουμε και χρησιμοποιούμε τις εφημερίδες ως ιστορική πηγή;»

Κείμενα εφημερίδων στο EClass

21 Οκτωβρίου/ Ευγενία Ρούσσου: «Όταν το ΄οικείο΄ γίνεται ερευνητικό πεδίο: Η πρόκληση της ΄αυτοεθνογραφίας΄».

Περιγραφή

Τι συμβαίνει όταν ο ανθρωπολόγος ερευνά όχι το «μακρινό» αλλά το ίδιο του το «σπίτι»; Όταν η εμπειρία της έρευνας είναι ταυτόχρονα ενσώματη, αυτοβιογραφική και βαθιά οικεία; Τα τελευταία χρόνια έχει αυξηθεί η δημοφιλία της λεγόμενης «αυτοεθνογραφικής» μεθοδολογίας, καθώς ολοένα και περισσότεροι/ες ερευνητές/τριες αποφασίζουν τη διεξαγωγή ανθρωπολογικής έρευνας σε οικείο κοινωνικο-πολιτισμικό περιβάλλον. Στόχος της διάλεξης είναι η κριτική προσέγγιση της αυτοεθνογραφικής έρευνας ως ενός από τα πλέον βασικά και σημαντικά σύγχρονα μεθοδολογικά εργαλεία, με έμφαση στην παραγωγή ανθρωπολογικής γνώσης μέσα από ενσώματη, συναισθητηριακή και αυτοβιογραφική εθνογραφική εμπειρία. Εστιάζοντας σε οικείες θρησκευτικές πρακτικές, όπως το «κακό μάτι» και τα «Αναστενάρια», θα εξετάσουμε αναστοχαστικά τη σχέση μεταξύ «οικείου» και «ανοίκειου», «ταυτότητας» και «ετερότητας», «εαυτού» και «άλλου», και τις δημιουργικές διασταυρώσεις, ελαστικότητες, ρωγμές που αναδύονται από αυτές.

Κείμενα προετοιμασίας & προτεινόμενη βιβλιογραφία

Ellis, Carolyn and Bochner, Arthur. 2000. ‘Autoethnography, Personal Narrative, Reflexivity: Researcher as Subject.’ In Norman Denzin and Yvonna Lincoln (eds.), The Handbook of Qualitative Research (2^nd edition), pp. 733-768. London: Sage.

Γκέφου-Μαδιανού ∆ήμητρα. 1998. «Αναστοχασµός, ετερότητα και ανθρωπολογία οίκοι: ∆ιλήµµατα και αντιπαραθέσεις». Στο ∆ήμητρα Γκέφου-Μαδιανού (επιµ.), Ανθρωπολογική Θεωρία και Εθνογραφία: Σύγχρονες Τάσεις, σελ. 365-436. Αθήνα: Ελληνικά Γράµµατα.

Hastrup Kathrine. 1998. «Ιθαγενής ανθρωπολογία: Μία αντίφαση στους όρους». Στο ∆ήμητρα Γκέφου-Μαδιανού (επιµ.), Ανθρωπολογική Θεωρία και Εθνογραφία: Σύγχρονες Τάσεις, σελ. 337-364. Αθήνα: Ελληνικά Γράµµατα.

Okely, Judith and Hellen Callaway (eds.). 1992. Anthropology and Autobiography. London and New York: Routledge.

Πέτρου, Μιχάλης. 1998. «Ο κοινωνικός ανθρωπολόγος και η υπό μελέτη κοινωνία. Διερευνώντας τη δυναμική των σχέσεων διαντίδρασης». Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών 150: 3-36.

Pierini, E. and A. Groisman. 2016. ‘Introduction. Fieldwork in Religion: Bodily Experience and Ethnographic Knowledge.’ Journal for the Study of Religious Experience 2: 1-6.

Reed-Danahay, Deborah E. (1997). ‘Introduction.’ In Deborah E. Reed-Danahay (ed.), Auto/Ethnography. Rewriting the self and the social. pp.1-17. New York: Berg.

---

Πέμπτη 6 Νοεμβρίου/ Νέλλη Καμπούρη: «Ο ήχος της μετάφρασης: Σκέψεις για τις μεθοδολογίες έρευνας για το φύλο και τη μετανάστευση».

 Περιγραφή

Η παρουσίαση πραγματεύεται ευρύτερα μεθοδολογικά ερωτήματα σχετικά με τις ερευνητικές εμπειρίες μου από έρευνα με εργαστήρια ήχου που πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με το Δίκτυο Μεταναστριών Μέλισσα στο πλαίσιο του ερευνητικού προγράμματος ERC CoG MUTE.  Μέσα από την ανάλυση των ερωτημάτων αυτών, αναδύονται προβληματισμοί και αναστοχασμός σχετικά με τον ήχο της μετάφρασης αλλά με τη διαθεματικότητα ως θεωρητική και μεθοδολογική πρόκληση στην έρευνα.

Κείμενα προετοιμασίας & προτεινόμενη βιβλιογραφία

Anzaldúa, G. Borderlands/La Frontera: The New Mestiza. Aunt Lute,1987.

Beebeejaun, Υ., Durose, C. Rees, Richardson, J., και Richardson, L. «‘’Beyond
text‘’: exploring ethos and method in co-producing research with communities», Community Development Journal, 49 no.1 (2014), σ. 37–53.

Burkhard, T., και Park, S. J. «Translating (in) the margins: The dilemmas, ethics,
and politics of a transnational feminist approach to translating in multilingual
qualitative research», Qualitative Research, 24 no. 3 (2023), σ.
486-504.

Butler, J. «Gender in Translation: Beyond Monolingualism», philoSOPHIA 9 no. 1
(2019), σ. 1-25.

LaBelle, Β. (2021) Acoustic Justice: Listening, Performativity, and the Work of Reorientation. London: Bloomsbury.

Mezzadra, S. και Neilson, B. Border as Method, or, the Multiplication of Labor.
Durham: Duke University Press, 2013.

Mohanty, Ch. T. «Φεμινιστικές συναντήσεις. Εντοπίζοντας την πολιτική της εμ-
πειρίας», στο Α. Αθανασίου (επιμ.), Φεμινιστική Θεωρία και Πολιτισμική
κριτική, Νήσος, 2006, σ. 473-492

Spivak, G.Ch. «The Politics of Translation», στο G. Ch. Spivak (επιμ.), Outside in
the Teaching Machine, Routledge, 1993, σ. 179–200.

---

11 Νοεμβρίου/ Δήμητρα Λαμπροπούλου: «Από το χειρόγραφο στο τυπωμένο φύλλο: Γραφή, πολιτική και υποκειμενικότητα σε μια νεανική εργατική εφημερίδα τη δεκαετία του ’60».

Κείμενα προετοιμασίας & προτεινόμενη βιβλιογραφία

Δήμητρα Λαμπροπούλου, «Νέοι, μαθητές κι εργάτες: νεανική συλλογική δράση και μνήμη της νεότητας στη μεταπολεμική Ελλάδα, Ε. Αβδελά, Χ. Εξερτζόγλου, Χ. Λυριντζής (επιμ.), Μορφές δημόσιας κοινωνικότητας στην Ελλάδα του εικοστού αιώνα, Πανεπιστήμιο Κρήτης, 2015.292-313.

G. Ashplant, «Life Writing “from Below” in Europe: Authors, Archives, Avenues, Arenas», The European Journal of Life Writing, VII (2018), 10-47.

---

Π. Πανόπουλος

Κρίση της αναπαράστασης και πολυμεσική εθνογραφία

 Περιγραφή

Από τη ρεαλιστική, ολιστική εθνογραφία στις αποσπασματικές σκοπιές και τις οριοθετημένες προσεγγίσεις. Η εθνογραφία και το πρόβλημα της πολιτισμικής αναπαράστασης. Η ανθρωπολογία ως πολιτισμική κριτική. Οι εθνογραφίες ως κείμενα. Ανθρωπολογία και οπτικοακουστικά μέσα: Φωτογραφία, κινηματογράφος, ηχογραφήσεις πεδίου. Μορφή και περιεχόμενο στην εθνογραφική αφήγηση.

 Κείμενα προετοιμασίας & προτεινόμενη βιβλιογραφία

Καλαντζής, Κωνσταντίνος. 2013. «Οπτικός πολιτισμός και ανθρωπολογία». Στο Υλικός πολιτισμός: Η ανθρωπολογία στη χώρα των πραγμάτων. Γιαλούρη, Ελεάνα (επιμ.). Αθήνα: Εκδόσεις Αλεξάνδρεια.

Marcus, George E. & Michael M. J. Fischer. 2016 [1986] Η ανθρωπολογία ως κριτική του πολιτισμού: Μια πειραματική στιγμή στις επιστήμες του ανθρώπου. Αθήνα: Εκδόσεις Ηριδανός.

Skyros Carnival. Φωτογραφίες: Dick Blau, Κείμενο: Αγάπη Αμανατίδη και Παναγιώτης Πανόπουλος, CD + DVD: Steven Feld. Σάντα Φε, Νιου Μέξικο: VoxLox. https://www.academia.edu/6893360/Skyros_Carnival_with_Agapi_Amanatidis_Di ck_Blau_and_Steven_Feld_2010_Film Link: https://vimeo.com/50189968

Πανόπουλος, Παναγιώτης & Γιώργος Σαμαντάς. 2021. «σε τό τον τοπo οτ΄ εχουνε κουδουνι να (λ)αλιση» (Ηχοτοπία από το Φιλώτι της Νάξου/ Soundscapes from Philoti, Naxos). Athens, London: Rekem 17, CD/DL. Ηχογραφήσεις: Άνοιξη-Καλοκαίρι

2016-2017.

http://rekem.org/Panos-Panopoulos-Yorgos-Samantas-se-to-ton-topo-ot-exoyne-koydoynina

Ηλεκτρονική πρόσβαση στα αρχεία ήχου:

https://www.dropbox.com/sh/85ko3choikf0zyy/AADuQiXwgacc_dG1fzm5rYPYa?dl=0

---

Π. Πανόπουλος

Ανθρωπολογία και τέχνη

Περιγραφή

Η εθνογραφική στροφή στη σύγχρονη τέχνη και το αυξανόμενο ενδιαφέρον των

ανθρωπολόγων για εγχειρήματα συνεργασίας με καλλιτέχνες στο μεταίχμιο ανθρωπολογίας

και τέχνης. Ανθρωπολογία, τέχνη και πολιτική στο παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον των

διεθνών καλλιτεχνικών εκθέσεων. Η εθνογραφία ως καλλιτεχνική επιτέλεση.

 Κείμενα προετοιμασίας & προτεινόμενη βιβλιογραφία

Ρίκου, Ελπίδα. 2013. «Εισαγωγή: Προτάσεις για μια ανθρωπολογία των σύγχρονων

εικαστικών τεχνών». Στο Ανθρωπολογία και σύγχρονη τέχνη. Ρίκου, Ελπίδα (επιμ.). Αθήνα:

Εκδόσεις Αλεξάνδρεια.

Foster, Hal. 2013. «Ο καλλιτέχνης ως εθνογράφος». Στο Ανθρωπολογία και σύγχρονη τέχνη.

Ρίκου, Ελπίδα (επιμ.). Αθήνα: Εκδόσεις Αλεξάνδρεια.

Panopoulos, Panayotis. 2021. “Deaf Voices/ Deaf Art: Vocality Through and Beyond Sound

and Sign”. Journal of Interdisciplinary Voice Studies. Special Issue on “Ventriloquism”,

edited by Josephine Hoegaerts & Mari Wiklund. 6 (1): 9-26.

Panopoulos, Panayotis. 2018. “Vocal Letters: A Migrant’s Family Records from the 1950s and

the Phonographic Production and Reproduction of Memory”. Entanglements:

Experiments in Multimodal Ethnography 1 (2): 30-51.

https://entanglementsjournal.org/vocal-letters-a-migrants-family-records-from-the-1950sand-

the-phonographic-production-and-reproduction-of-memory/

---

Π. Χαντζαρούλα

Μια βιωματική προσέγγιση της Προφορικής Ιστορίας

 

Περιγραφή

Στη διάλεξη αυτή θα επικεντρωθούμε στη μαρτυρία και στη δυνατότητά της να λειτουργήσει

ως πηγή για την κατανόηση του παρελθόντος. Θα προβληματιστούμε πάνω στις πολιτικές οι

οποίες εγκαθίδρυσαν το αρχείο ως αρχέτυπο της ιστορικής έρευνας και αλήθειας. Θα

εστιάσουμε στο σημαντικό ρόλο της μαρτυρίας στην μετά το Ολοκαύτωμα εποχή και θα

αναλύσουμε τη γενεαλογία του σημερινού «πολιτισμού της μαρτυρίας». Πιο συγκεκριμένα

θα εστιάσουμε στις σιωπές που παράγει το παρελθόν (μέσω των ιχνών που αφήνει) και η

ιστοριογραφία. Παράλληλα θα συζητήσουμε για το ψηφιακό αρχείο και τις δυνατότητες

χρήσης του από τον/την ιστορικό.

 

Κείμενα προετοιμασίας & προτεινόμενη βιβλιογραφία

Huberman, George Didi, Σκόρπια (μτφ. Ρ. Μπενβενίστε), νήσος.

Pinchevski, Amit, «The Audiovisual Unconscious: Media and Trauma in the Video Archive

for Holocaust Testimonies», Critical Inquiry (2012), 39, 1: 142-166.

Alessandro Portelli, “What makes oral history different?”, in R. Perks and A. Thompson

(eds.), The Oral History Reader, London, Routledge, 1998, σ. 63-74.

 

Aleida Assmann, «History, Memory, and the Genre of the Testimony», Poetics Today (2006),

27, 2: 265, https://doi.org/10.1215.03335372-2005-003.

Sara Jones, «Mediated Immediacy: Constructing Authentic Testimony in Audio-Visual

Media», Rethinking History (2017), 21, 2: 143-144,

https://doi.org/10.1080/13642529.2017.1305726

Felman, Soshana, «Education and Crisis, or the Vicissitudes of Teaching». Στο Soshana

Felman και Dori Laub, Testimony: Crises of Witnessing in Literature, Psychoanalysis, and

History (Νέα Υόρκη και Λονδίνο: Routledge, 1992), 1–56.

Π. Χαντζαρούλα

Αναπαραγωγική εργασία, φροντίδα και ήπιες δεξιότητες: Παλιά συζήτηση, νέες απαντήσεις;

Περιγραφή

Οι ήπιες δεξιότητες εντάσσονται στο νεοφιλελεύθερο πλαίσιο της αυτοδιαχείρισης της προσωπικότητας του εργαζομένου στο χώρο της εργασίας. Πρόκειται για μια εκδοχή της νεοφιλελεύθερης αντίληψης η οποία σχετίζεται με την προσωπικότητα του εργαζομένου. Αυτή η αντίληψη προϋπήρχε σε κάποια επαγγέλματα -όπως η οικιακή εργασία- τα οποία ενσωμάτωναν χαρακτηριστικά τα οποία έπρεπε να διαθέτει ο εργαζόμενος και ορίζονταν ως κατ’ εξοχή θηλυκά χαρακτηριστικά. Η συζήτηση των Τόνι Νέγκρι και Μάικλ Χαρντ για την επέκταση της αναπαραγωγικής εργασίας σε όλο τον τομέα της παραγωγής, με την έννοια ότι όλη η εργασία θα γίνει αναπαραγωγική και επομένως θα εκλείψει ο έμφυλος καταμερισμός εργασίας θα μας απασχολήσει μέσα από μια κριτική σκοπιά αυτό των εννοιών και την εξέτασή τους μέσα από τα παραδείγματα της έμμισθης οικιακής εργασίας στο παρελθόν αλλά και της διαμόρφωσης της έμμισθης οικιακής εργασίας στην παγκοσμιοποιημένη οικονομία τόσο στην Ελλάδα αλλά κυρίως μέσα από μελέτες ή που εξετάζουν το διεθνικό πλαίσιο.

Κείμενα προετοιμασίας & προτεινόμενη βιβλιογραφία

2023 «Εργασία, χρόνος και ταυτότητα την εποχή του ‘νέου καπιταλισμού’ με αφορμή το έργο της καλλιτέχνιδας Hannah Toticki». Ο κόσμος της εργασίας, αρ. 10: 100-119. https://kosmos-ergasias.unit.uoi.gr/images/pdf/10_articles_hantzaroula.pdf

2025 «Συναισθηματική εργασία, φροντίδα και προσωπικές σχέσεις στην έμμισθη οικιακή εργασία στο εθνικό και διεθνικό πλαίσιο». Στο Μάνος Σπυριδάκης, Χριστίνα Καρακιουλάφη, Μιχάλης Χριστοδούλου, Μαρία Δρακάκη (επιμ.), Ήπιες δεξιότητες και μετασχηματισμοί της εργασίας. Θεωρητικές και εμπειρικές προσεγγίσεις. Αθήνα: πεδίο σ. 148-162.

 Προετοιμασία Ερευνητικής Πρότασης

 Διάλεξη 11η & 12η: Προετοιμάζοντας την έρευνα